İnan Arvas

Ne vakit bir deprem olsa, gözler oraya yönelir; kulaklar oradan gelecek açıklamayı bekler. Nereden bahsettiğimi sanırım anladınız. Modern çehresiyle hizmet veren Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırmaları Enstitüsü, yüzlerce el yazmasıyla da tarihimize ışık tutuyor. Türk-İslam dünyasının en önemli gökbilimcileri tarafından kaleme alınan yazma eserler ve takvimlere ev sahipliği yapan rasathane, araştırmacıların büyük ilgisini çekiyor. Kandilli Rasathanesi'nin ilk müdürü Fatin Gökmen'in muhafaza ederek, günümüze ulaşmasını sağladığı eserler, dünyanın ender koleksiyonları arasında gösteriliyor.

Kitab-ı Bahriye'den Marifetname'ye
Osmanlı'da bilimin ne kadar ileri gittiğini gözler önüne seren koleksiyonda, Ali Kuşçu, Biruni, Uluğ Bey, Takıyeddin, Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri, Kadı Zade Rumi, İsmail Gelenbevi, Salih Efendi, Hüsrev Paşalı Süleyman ve Piri Reis'in de aralarında bulunduğu Türk bilim adamlarının 1340 el yazması saklanıyor. Özel olarak muhafaza edilen bu yazma eserler arasında Ali Kuşçu'nun kitapları ile Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri'nin "Marifetnamesi", Biruni'nin "Coğrafya Kitabı", Piri Reis'in "Kitab-ı Bahriye"si, Firdevsi Tavil'in "Davetname"si gibi bilim tarihine damgasını vurmuş kitaplar dikkat çekiyor.

1340 el yazması
Astronomi yıllıkları, cetveller, müneccim başlarının sultana veya sadrazama sunmak üzere hazırladıkları ahkâm takvimlerinin yer aldığı koleksiyon; 845'i Türkçe, 395'i Arapça, 100'ü Farsça olan toplam 828 cilt içinde 1340 yazma kitabı kapsıyor. Söz konusu koleksiyon Elginkan Vakfı'nın desteği ile Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi tarafından "Kandilli Rasathanesi El Yazmaları" isimli bir katalog halinde hazırlanmıştı.

Takıyeddin'in izinde
Osmanlı İmparatorluğu astronomi konusunda kendisini oldukça geliştirmiş hatta rasathane bile kurmuştu. İlk rasathane Sultan 3. Murad Han zamanında özel izin alınarak Takıyeddin tarafından İstanbul Rasathanesi ismiyle bina edildi. Ancak bu rasathanenin ömrü kısa sürdü. Daha sonra 1868 yılında küçük bir apartman dairesinde başlayarak faaliyet gösteren araştırma merkezi, Rasathane-i Amire adıyla hizmet vermeye başladı. Müdürleri yabancı olan rasathanenin başına ilerleyen vakitlerde ünlü matematikçimiz Salih Zeki Bey getirildi. 1911'de Fatin Gökmen müdür olunca rasathane, bugünkü 'Kandilli'ye taşındı. 1926 yılında Muvakkithane ve Müneccimbaşılık gibi kurumların kaldırılmasının ardından Hicri Takvim de artık bu rasathanede hazırlanmaya başlandı. Fatih Gökmen görevde kaldığı müddet içinde el yazmalarını muhafaza ederek günümüze kadar ulaştırdı. Kandilli Rasathanesi, 1982 yılından beri Boğaziçi Üniversitesi'ne bağlı bir enstitü olarak faaliyetlerini sürdürüyor.